مىخواهيم تشريح كنيم . سوم موضوع خلقت كه مىگوييم اساسا اين عالم مخلوق است ، خود عالم آفريده شده است ، قطع نظر از نظامات و تشكيلات اين عالم و قطع نظر از اينكه يك نيرويى به عنوان نيروى رهبرى در اين عالم وجود داشته باشد ، اصلا خود عالم مخلوق است ، آفريده شده است . اينكه ما حساب هدايت و نظم را از يكديگر جدا كرديم و دو حساب برايش باز كرديم ، به نظر من براى اوّلين بار است كه اين كار مىشود ، يعنى من تا حالا خودم در هيچ كتابى بر خورد نكرده‌ام كه اينها را دو نوع دليل و برهان به شمار بياورد بلكه معمولا حساب انتظامات مخلوقات و حساب هدايت شدن مخلوقات يك حساب گرفته مىشود ، يعنى يك نوع دليل به شمار مىرود و يك نوع دليل ذكر مىكنند ، و اين را هم من عرض كردم اين يك چيزى نيست كه بخواهم بگويم ابتكارى است كه براى اوّلين بار من كردم ، اين را من از تفسير فخر رازى استفاده كرده‌ام و فخر رازى هم از قرآن استنباط كرده است به عنوان اينكه در قرآن اينها دو راه جدا ذكر شده است . پس قرآن دو حساب براى نظم و هدايت از نظر خداشناسى قائل شده است ، و چون در كتابهاى علمى و فلسفى ، زياد در اطراف تفكيك اين دو راه از يكديگر بحث نشده است ، ممكن است در بيانى هم كه من مىكنم نقصانهايى وجود داشته باشد ، ولى من فكر مىكنم مطلب از همين قبيل است و حتما هم اين طور است و تاكنون هم اشتباه شده است كه اين دو را يكى حساب كرده‌اند ، خيلى به يكديگر نزديك است ولى دو راه است . فرق اين دو راه چيست ؟ مسألهء انتظام مخلوقات مربوط به ساختمان موجودات است . وضع ساختمان موجودات حكايت مىكند كه در اين ساختمان شعور ، تدبير ، علم و اراده دخالت داشته است . طرز بيان اين گونه است كه اين ساختمان ناشى از تصادف مجموعه‌اى از علل نمىتواند باشد . درست مثل يك ماشينى يا كتابى كه ما فرض كنيم الآن وجود دارد ، كه هميشه به كتاب مثال مىزديم مىگفتيم اگر ما يك كتاب تأليف‌شده‌اى بلكه يك صفحه از كتاب و يك نامه‌اى را ماشين شده مىبينيم ، نظم اين مجموعهء حروف و معنى داشتن اين حروف كه نشان مىدهد هر حرفى در جاى خودش قرار گرفته است ، روى حساب بوده ، روى نقشه بوده ، حكايت مىكند كه به وچودآورندهء اين نظم و تشكيلات اراده و تدبير داشته است و عقل و شعور در ايجاد آن به كار رفته است . نظم بيش از اين